پیشگیری از زخم بستر در بیماران کم‌تحرک؛ علت‌ها، علائم و روش‌های مراقبت

آسیب‌های فشاری، که به عنوان زخم‌های فشاری یا زخم بستر نیز شناخته می‌شوند، یکی از مشکلات شایع و قابل پیشگیری در افراد دارای محدودیت حرکتی هستند؛ به‌ویژه بیمارانی که به دلیل آسیب نخاعی، سکته مغزی یا آسیب‌های مغزی برای مدت طولانی در تخت بستری می‌مانند. این زخم‌ها علاوه بر طولانی‌تر کردن دوره بستری و افزایش هزینه‌های مراقبت، می‌توانند روند توانبخشی و کیفیت زندگی بیمار را نیز تحت تأثیر قرار دهند. برای کاهش فشار مداوم روی پوست و پیشگیری از آسیب‌های فشاری، استفاده از تجهیزات مناسب اهمیت زیادی دارد. در این شرایط، اجاره تشک مواج و استفاده از آن می‌تواند به توزیع بهتر فشار روی بدن بیمار کمک کند و در کنار تغییر وضعیت منظم و مراقبت صحیح از پوست، بخشی از برنامه پیشگیری از زخم بستر در بیماران کم تحرک باشد.

زخم بستر چگونه ایجاد میشود؟

وقتی فرد برای مدت طولانی در یک وضعیت ثابت می‌ماند، وزن بدن به قسمت‌هایی از پوست فشار وارد می‌کند که بین استخوان و سطح تخت یا صندلی قرار دارند. این فشار می‌تواند جریان خون در مویرگ‌های آن ناحیه را کاهش دهد یا متوقف کند.

در نتیجه، اکسیژن و مواد غذایی کافی به سلول‌های پوست و بافت‌های زیر آن نمی‌رسد. اگر فشار ادامه پیدا کند، سلول‌ها آسیب می‌بینند و به‌تدریج زخم ایجاد می‌شود.

علت ایجاد زخم بستر

زخم بستر معمولاً در اثر وارد شدن فشار طولانی‌مدت به پوست و بافت‌های زیرین ایجاد می‌شود. این فشار جریان خون را مختل می‌کند و مانع رسیدن اکسیژن و مواد غذایی کافی به سلول‌ها می‌شود. در نتیجه، اگر فشار برای مدت زیادی ادامه داشته باشد، بافت پوست به‌تدریج آسیب می‌بیند.سه عامل اصلی در ایجاد زخم بستر نقش دارند:

۱. فشار مداوم به پوست

زمانی که بخشی از بدن برای مدت طولانی روی تخت یا ویلچر قرار می‌گیرد، فشار واردشده می‌تواند جریان خون آن ناحیه را کاهش دهد. این مشکل بیشتر در قسمت‌هایی دیده می‌شود که استخوان به سطح پوست نزدیک است و چربی یا عضله محافظ کمتری دارد.

پاشنه پا، آرنج، دنبالچه، استخوان لگن، کتف و نواحی اطراف ستون فقرات از قسمت‌هایی هستند که بیشتر در معرض آسیب فشاری قرار دارند.

۲. اصطکاک پوست با سطوح

اصطکاک زمانی اتفاق می‌افتد که پوست هنگام جابه‌جایی روی ملحفه، لباس یا سطح تخت کشیده شود. این تماس مکرر می‌تواند باعث خراشیدگی و آسیب لایه‌های سطحی پوست شود. رطوبت ناشی از تعریق یا بی‌اختیاری ادرار نیز احتمال آسیب را بیشتر می‌کند.

۳. نیروی برشی یا کششی

نیروی برشی زمانی به وجود می‌آید که پوست و بافت‌های زیرین در جهت‌های متفاوت حرکت کنند. برای مثال، وقتی قسمت بالایی تخت بیش از حد بالا آورده می‌شود، ممکن است بدن بیمار به سمت پایین سر بخورد، در حالی که پوست او به سطح ملحفه چسبیده است. این وضعیت باعث کشیدگی بافت‌ها و افزایش احتمال آسیب فشاری می‌شود.

علائم اولیه زخم بستر را چگونه تشخیص دهیم؟

تشخیص زودهنگام آسیب‌های پوستی می‌تواند از پیشرفت زخم و ایجاد عوارض جدی جلوگیری کند. به همین دلیل، پوست بیمارانی که تحرک محدودی دارند باید به‌صورت روزانه بررسی شود.

مهم‌ترین نشانه‌هایی که باید به آن‌ها توجه کرد عبارت‌اند از:

• تغییر رنگ پوست: قرمزی، تیرگی، کبودی یا تغییر رنگ غیرعادی، به‌خصوص در قسمت‌های استخوانی بدن.

• تورم یا آسیب سطح پوست: ایجاد ترک، خراش، تاول، نازک شدن یا براق شدن غیرطبیعی پوست.

• تغییر دمای موضعی: گرم‌تر یا سردتر بودن یک قسمت از پوست نسبت به نواحی اطراف.

• درد و حساسیت: احساس درد، سوزش یا حساسیت هنگام لمس ناحیه آسیب‌دیده.

• ترشح و نشانه‌های عفونت: خروج مایع از زخم، بوی نامطبوع، تورم و التهاب اطراف آن.

نکته مهم این است که در برخی بیماران، به‌ویژه افرادی که دچار آسیب عصبی هستند، ممکن است زخم بستر بدون احساس درد ایجاد شود. بنابراین بررسی ظاهری پوست اهمیت زیادی دارد.

مراحل مختلف زخم بستر

آسیب‌های فشاری بر اساس میزان آسیب واردشده به پوست و بافت‌های زیرین، در چند مرحله دسته‌بندی می‌شوند. شناخت این مراحل به تشخیص شدت مشکل و انتخاب روش مراقبت مناسب کمک می‌کند.

• مرحله اول: پوست سالم است، اما قرمزی ماندگار دارد و با فشار انگشت رنگ آن سفید نمی‌شود
• مرحله دوم: بخشی از ضخامت پوست از بین رفته و لایه زیرین پوست نمایان می‌شود.
• مرحله سوم: تخریب کامل ضخامت پوست اتفاق افتاده و ممکن است بافت چربی دیده شود.
• مرحله چهارم: آسیب عمیق است و بافت‌هایی مانند عضله، تاندون یا استخوان ممکن است درگیر شوند.
• آسیب بافت عمقی: تغییر رنگ ماندگار به قرمز تیره، خرمایی یا بنفش دیده می‌شود که می‌تواند نشانه آسیب عمیق بافت باشد.

 پیشگیری از زخم بستر در بیماران کم تحرک

پیشگیری از زخم بستر به رعایت مجموعه‌ای از اقدامات مراقبتی نیاز دارد. این اقدامات باید با توجه به وضعیت جسمی بیمار، میزان تحرک، شرایط پوست و نظر پزشک یا پرستار تنظیم شوند.

۱. بررسی روزانه پوست بیمار

یکی از ساده‌ترین و در عین حال مؤثرترین راهکارها، معاینه مرتب پوست است. مراقب یا پرستار باید قسمت‌هایی مانند دنبالچه، پاشنه‌ها، لگن، آرنج‌ها و کتف را با دقت بررسی کند.

قرمزی ماندگار، تغییر دما، سفت شدن پوست یا ایجاد تورم می‌تواند از نشانه‌های اولیه آسیب فشاری باشد. بهتر است این بررسی‌ها به‌خصوص هنگام تعویض لباس یا نظافت روزانه انجام شوند.

۲. تغییر منظم وضعیت بدن

باقی ماندن طولانی‌مدت در یک حالت، فشار زیادی به نقاط مشخصی از بدن وارد می‌کند. به همین دلیل، تغییر وضعیت بیمار یکی از اصول اصلی مراقبت و پیشگیری از زخم بستر است.

در بسیاری از برنامه‌های مراقبتی، تغییر وضعیت هر دو ساعت یک‌بار در نظر گرفته می‌شود؛ با این حال، فاصله زمانی مناسب باید بر اساس شرایط بیمار، نوع تشک و میزان تحمل پوست او تعیین شود.

هنگام جابه‌جایی بیمار بهتر است از کشیدن بدن روی ملحفه خودداری شود. استفاده از ملحفه مخصوص جابه‌جایی یا کمک گرفتن از مراقب آموزش‌دیده می‌تواند احتمال آسیب پوستی را کاهش دهد.

۳. حفظ بهداشت و رطوبت مناسب پوست

تماس طولانی‌مدت پوست با عرق، ادرار و مدفوع می‌تواند سد محافظتی پوست را ضعیف کند و احتمال التهاب و آسیب را افزایش دهد.

برای مراقبت بهتر از پوست بیمار، رعایت نکات زیر ضروری است:

• پوست را با شوینده ملایم تمیز کنید.

• پس از شست‌وشو، پوست را بدون مالش شدید خشک کنید.

• در صورت بی‌اختیاری ادرار یا مدفوع، لباس و ملحفه را به‌موقع تعویض کنید.

• از کرم‌های محافظ پوست مانند محصولات حاوی زینک اکساید با نظر متخصص استفاده کنید.

• از باقی ماندن چین‌خوردگی در ملحفه و لباس بیمار جلوگیری کنید.

۴. استفاده از تخت و تشک مناسب

انتخاب تجهیزات مناسب برای استراحت بیمار، نقش مهمی در کاهش فشار واردشده به پوست و بافت‌های زیرین دارد. برای بیمارانی که به دلیل بیماری، سالمندی یا محدودیت حرکتی مدت زیادی در تخت می‌مانند، استفاده از تخت بیمارستانی می‌تواند شرایط مراقبت و جابه‌جایی را برای بیمار و اطرافیان آسان‌تر کند. تخت‌های بیمارستانی، به‌خصوص مدل‌های سه‌شکن، امکان تنظیم قسمت سر و پاها را فراهم می‌کنند و به تغییر وضعیت بیمار کمک می‌کنند.

در کنار تخت مناسب، استفاده از تشک‌های مخصوص کاهش فشار نیز اهمیت زیادی دارد. اجاره تشک مواج یکی از گزینه‌های قابل بررسی برای بیمارانی است که تحرک کمی دارند یا در معرض خطر زخم بستر هستند. این تشک‌ها با پر و خالی کردن متناوب سلول‌های هوا، فشار واردشده به قسمت‌های مختلف بدن را جابه‌جا می‌کنند و به کاهش فشار مداوم روی نواحی حساس کمک می‌کنند.

برای دریافت اطلاعات بیشتر در مورد انتخاب تخت می توانید مقاله تخت بیمارستانی برقی بهتر است یا مکانیکی را مطالعه کنید.

۵. تغذیه مناسب و تأمین مواد مغذی

وضعیت تغذیه‌ای بیمار تأثیر مستقیمی بر سلامت پوست و توانایی بدن برای ترمیم بافت‌ها دارد. کمبود پروتئین، انرژی و برخی ویتامین‌ها می‌تواند پوست را آسیب‌پذیرتر کند و روند ترمیم زخم را به تأخیر بیندازد. یک رژیم غذایی متعادل بهتر است شامل موارد زیر باشد:

• منابع پروتئینی مانند گوشت، تخم‌مرغ، ماهی و حبوبات

• سبزیجات و میوه‌های تازه

• منابع چربی‌های مفید

• کربوهیدرات‌های موردنیاز بدن

• مصرف مایعات کافی متناسب با شرایط بیمار

در بیمارانی که دچار سوءتغذیه هستند یا به دلیل بیماری محدودیت غذایی دارند، بهتر است برنامه تغذیه با نظر پزشک یا متخصص تغذیه تنظیم شود. مصرف مکمل‌هایی مانند روی و ویتامین C نیز باید بر اساس نیاز فرد و توصیه متخصص باشد.

نکات مهم برای مراقبت روزانه از بیماران کم‌تحرک

علاوه بر اقدامات گفته‌شده، رعایت چند نکته ساده می‌تواند به کاهش فشار روی پوست و جلوگیری از آسیب‌های احتمالی کمک کند:

• از قرار دادن بالش به شکلی که فشار زیادی به پاشنه‌ها وارد کند خودداری کنید. بهتر است پاشنه‌ها به‌گونه‌ای قرار بگیرند که از سطح تخت آزاد باشند.

• برای جابه‌جایی بیمار، بدن او را روی ملحفه نکشید و در صورت نیاز از فرد دیگری کمک بگیرید.

• ملحفه باید همیشه تمیز، خشک و بدون چروک باشد.

• وسایلی مانند خودکار، سنجاق یا اشیای کوچک را از زیر بدن بیمار و روی تخت دور نگه دارید.

• در صورت امکان، از قرار گرفتن طولانی‌مدت بیمار در یک وضعیت جلوگیری کنید.

• زاویه قسمت بالایی تخت را تا حد امکان متناسب با شرایط بیمار تنظیم کنید تا از سر خوردن و ایجاد نیروی برشی جلوگیری شود.

• پوست نواحی استخوانی را مرتب بررسی کنید و در صورت مشاهده تغییرات غیرطبیعی، موضوع را با پزشک در میان بگذارید.

نقش داروها و مکمل‌ها در پیشگیری از زخم بستر

در حال حاضر داروی تأییدشده اختصاصی برای پیشگیری از زخم بستر وجود ندارد. با این حال، برخی مواد مغذی مانند روی، ویتامین C و آرژنین به دلیل نقش احتمالی در حفظ سلامت پوست و ترمیم بافت‌ها مورد توجه قرار گرفته‌اند.

این مواد به‌خصوص در بیمارانی که دچار کمبودهای تغذیه‌ای هستند، ممکن است به‌عنوان بخشی از برنامه حمایتی مورد استفاده قرار بگیرند. با این وجود، شواهد مربوط به تأثیر آن‌ها در پیشگیری اولیه از زخم بستر محدود است و نباید جایگزین روش‌های اصلی مانند تغییر وضعیت بدن، مراقبت از پوست و استفاده از سطوح کاهش فشار شوند.

عوارض زخم بستر در صورت بی‌توجهی

اگر زخم بستر به‌موقع تشخیص داده نشود و مراقبت مناسبی از آن صورت نگیرد، ممکن است به بافت‌های عمیق‌تر گسترش پیدا کند و عوارض مختلفی ایجاد شود:

• سلولیت: عفونت پوست و بافت‌های زیرین که معمولاً با تورم، قرمزی، التهاب و افزایش گرمای ناحیه همراه است.
• عفونت استخوان و مفاصل: در موارد پیشرفته، عفونت می‌تواند از محل زخم به استخوان یا مفاصل مجاور گسترش پیدا کند و باعث آسیب بافتی شود.
• زخم مزمن و تغییرات بدخیم: زخم‌های طولانی‌مدت و بهبودنیافته در موارد نادر ممکن است زمینه‌ساز بروز نوعی سرطان پوست به نام زخم مارجولین شوند.
• سپسیس: یکی از خطرناک‌ترین عوارض زخم بستر، ورود عفونت به جریان خون و ایجاد سپسیس است که می‌تواند جان بیمار را تهدید کند.

آیا زخم بستر باعث مرگ میشود؟

بله، زخم بستر در موارد بسیار شدید می‌تواند باعث مرگ شود؛ اما معمولاً خود زخم به‌تنهایی عامل مرگ نیست، بلکه عوارض خطرناکی که در اثر پیشرفت زخم ایجاد می‌شوند، جان بیمار را تهدید می‌کنند. زخم بستر اگر به‌موقع تشخیص داده نشود و درمان مناسبی دریافت نکند، ممکن است عمیق شود، به بافت‌های زیر پوست و حتی استخوان برسد و زمینه را برای عفونت‌های جدی فراهم کند. و اگر عفونت وارد جریان خون شود و واکنش شدید بدن را ایجاد کند، ممکن است به افت فشار خون، اختلال عملکرد اندام‌ها و حتی مرگ منجر شود.

 ایا زخم بستر واگیر دارد؟

خیر، زخم بستر به‌خودی‌خود واگیردار نیست و از طریق تماس پوستی، دست دادن، استفاده از وسایل مشترک یا حضور در کنار فرد مبتلا به دیگران منتقل نمی‌شود. زخم بستر در اثر فشار طولانی‌مدت به پوست و کاهش جریان خون در بافت‌ها ایجاد می‌شود؛ بنابراین برخلاف بیماری‌های عفونی، از فردی به فرد دیگر انتقال پیدا نمی‌کند.

چه زمانی باید برای زخم بستر به پزشک مراجعه کرد؟

با مشاهده علائمی مانند قرمزی ماندگار، تغییر رنگ پوست، تورم، درد یا ایجاد زخم، باید فشار را از روی ناحیه آسیب‌دیده برداشت و وضعیت پوست را بررسی کرد. اگر تغییرات پوستی طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت بهتر نشدند، لازم است بیمار توسط پزشک یا متخصص مراقبت از زخم ارزیابی شود.

همچنین در صورت مشاهده تب، ترشح چرکی، بوی نامطبوع زخم، تورم یا گرمای قابل توجه اطراف آن، مراجعه فوری به پزشک ضروری است؛ زیرا این نشانه‌ها می‌توانند بیانگر عفونت باشند.

اگر برای مراقبت بهتر از بیمار در منزل به تجهیزات مناسب نیاز دارید، می‌توانید برای اجاره تشک مواج و اجاره تخت بیمارستانی با شرایط مناسب و دریافت راهنمایی درباره انتخاب تجهیزات، به سایت پارسان مد به نشانی parsanmed.com مراجعه کنید. همچنین برای کسب اطلاعات بیشتر، استعلام هزینه و هماهنگی اجاره و تحویل تجهیزات، می‌توانید با شماره ۰۲۱۸۸۴۴۳۲۳۰ تماس بگیرید و از کارشناسان پارسان مد راهنمایی دریافت کنید.

جمع‌بندی:

پیشگیری از زخم بستر در بیماران کم‌تحرک نیازمند توجه مداوم به وضعیت پوست، تغییر منظم حالت بدن، تغذیه مناسب و استفاده از تجهیزات مراقبتی استاندارد است. تخت بیمارستانی مناسب و تشک‌های مخصوص کاهش فشار می‌توانند در کنار سایر اقدامات، به توزیع بهتر فشار و آسان‌تر شدن مراقبت از بیمار کمک کنند. با اجرای یک برنامه مراقبتی منظم و متناسب با شرایط هر فرد، می‌توان احتمال بروز زخم بستر و عوارض ناشی از آن را تا حد زیادی کاهش داد.